Terborg-sjoel herbouwd in Mevo Choron

In de Lage Landen was het ook niet altijd makkelijk voor de gelovige gemeenschap die behoorde tot Gods Volk om aanvaard te worden door de plaatselijke bevolking. Zodra er een ernstige ziekte meerdere mensen aangreep zocht men een zondebok. Over geheel het Europese continent werden de Joden hiervoor makkelijk scheef aangekeken.

TerborgIn het stadje Terborg in de Gelderse Achterhoek konden er de eerste Joden al in de middeleeuwen gevonden worden. Daar zouden zij er hebben gewoond tot de pestepidemie van 1349 toen joden werden vermoord en verbannen uit de plaatsen waar ze woonden omdat ze de schuld kregen van het verspreiden van de dodelijke ziekte, welke vermoedelijk via de Genese schepen in 1347 was binnengebracht in West Europa. Men schat dat door de Zwarte Dood van 13471351 een derde deel van alle Europeanen, destijds tussen 25 en 50 miljoen het leven lieten.

Regio indeling Gelderland.svgIn 1808 werd in een particulier huis aan de Hoofdstraat in Terborg een eerste officiële gebedstempel voorzien. De joodse gemeenschap bleef zodanig aangroeien dat er in 1840 een nieuwe synagoge aan de Dorpsstraat in gebruik genomen kon worden.

Lion Wagenaar (1855-1930) Nederlandse opperrabbijn

Enkele jaren later werd Terborg een zelfstandige gemeente, los van Doetinchem. De synagoge werd in 1901 vervangen door een nieuw en groter gebouw aan de Silvoldseweg. Deze werd op 21 augustus van dat jaar ingewijd door de stichter en eerste voorzitter van de Vergadering van Opperrabbijnen in Nederland Lion Wagenaar, opperrabbijn van Gelderland. Drie Torarollen werden in drie rijtuigen naar de toen nieuwe sjoel gebracht. Deze sjoel heeft tot in de oorlog gefunctioneerd.

Zoals de meeste religieuze groepen was er in Terborg , naast een kerkbestuur dat bestond uit drie leden, ook een studiegenootschap en een vrouwenvereniging. Voor de oorlog maakte een lid van de joodse gemeente Terborg enige jaren deel uit van de gemeenteraad van het naburige Wisch.

Leraar met leerlingen van het Joodse schooltje in Aalten 1925

Leraar en leerlingen van het Joodse schooltje in Aalten in 1925.

In de oorlog kwam die Joodse gemeenschap weer onder het vizier en als uitvloeisel van de anti-joodse maatregelen, werden in Terborg in september 1941, de joodse kinderen uitgesloten van het openbare onderwijs.

Er was in 1925 al een schooltje opgericht voor de Aaltense joden die behoorden tot de middenstand en werkzaam waren als koosjere slager of veehandelaar. Tot 1917 stond aan de Haartsestraat een fabriekspand van pijpenfabrikant Marcus Gans.
In de loop van de dertiger jaren nam het aantal joden in Aalten toe, doordat er vluchtelingen uit Duitsland opgenomen werden. Gedurende de bezetting werden er, zoals overal in Nederland, maatregelen genomen om de joodse bevolking te isoleren.

Tijdens de bezetting werd in Doetinchem daarom een joodse school opgericht. Maar veel vrijheid konden zij daar ook niet beleven en sloeg de angst toe wanneer het grootste deel van de joodse bevolking in de jaren 1942-’43 werd opgepakt, gedeporteerd en omgebracht.

File:Joodse begraafplaats Aalten01443.JPG

Joodse begraafplaats Aalten

b_300_0_16777215_00_images_interieur_synagoge_aalten_Small.jpg

Interieur Synagoge van Aalten

Voorheen waren drie begraafplaatsen voorzien, één halverwege Terborg en Aalten, in Varsseveld waar reeds in de tweede helft van de achttiende eeuw enige joodse gezinnen leefden. Deze gebruikten rond 1800 een huiskamer als synagogeruimte. Hoewel hun joodse gemeenschap altijd zeer klein is gebleven kozen zij er toch voor een eigen joodse begraafplaats  die het licht zag in 1830 aan de Spiekersweg.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Voormalige_Joodse_begraafplaats_met_grafstenen_te_Terborg_-_Terborg_-_20345247_-_RCE.jpg/800px-Voormalige_Joodse_begraafplaats_met_grafstenen_te_Terborg_-_Terborg_-_20345247_-_RCE.jpg

Voormalige Joodse begraafplaats, gelegen in de tuin – binnen de omheining – van het pand Silvoldseweg 17 te Terborg.

ingang joods kerkhof Terborg 1, Silvoldseweg 64, Terborg, Gemeente Oude IJsselstreek

Verder waren er twee aan de Silvoldseweg in Terborg. De oudste van deze twee, ‘de Jodenberg’, dateert uit 1742, de nieuwere begraafplaats werd in 1928 in gebruik genomen en ligt ertegenover.

b_300_0_16777215_00_images_synagoge_terborg_Small.jpg

Synagoge aan de Silvoldscheweg in Terborg ca.1930

Een veertigtal onderduikers uit Terborg en van elders overleefde in de plaats de bezetting. Het synagogegebouw raakte in 1945 tijdens een bombardement zwaar beschadigd en werd later afgebroken. Het interieur was al eerder geroofd, de Torarollen waren op tijd naar Amsterdam overgebracht en bleven ten dele behouden.

Na de verschrikkelijke terreur keerde een aantal joden naar Terborg terug. In 1959 werd een gemeenschapscentrum, dat tevens als synagoge diende, ingewijd. In hetzelfde jaar werd bij de ingang van de nieuwe begraafplaats aan de Silvoldseweg een gedenkteken voor de joodse slachtoffers van de bezetting onthuld.

In november 1987 werden de joodse gemeente van Terborg en van Doetinchem als zelfstandige gemeenten opgeheven, hetgeen tot een ernstig conflict leidde. Uiteindelijk vormden beide gemeenten samen de NIG-Achterhoek.
In 2002 heeft de gemeente Wisch de zorg voor de nieuwe joodse begraafplaats aan de Silvoldseweg over genomen.

Maar de sjoel die 115 jaar geleden werd ingewijd, keert terug. Niet in Terborg maar in de Israëlische nederzetting en religieus moshav shitufi, Mevo Choron, in de West Bank dichtbij Latrun en Modi’in, gelegen tussen Jeruzalem en het vliegveld Ben Gurion.

Op die plek bouwt een ex-Nederlander aan een sjoel voor dat dorp, en koos er voor om daarvoor het bakstenen bedehuis uit Terborg opnieuw op te bouwen omdat zijn voorouders in Terborg woonden. Door dat er nog foto’s van het gebouw bestaan en de bouwtekeningen ook bewaard zijn gebleven is het mogelijk hiernaar de constructie te verwezenlijken. Gebaseerd op deze kennis verschijnt er nu een typisch Nederlandse Medienesjoel in het heilige land. De buitenkant van het gebouw is klaar.

Ook de mezoeza die aan de deur van het gebouw hangt heeft in het huisje een perkament dat nog afkomstig is uit Terborg. Een buurtbewoner nam het mee toen het gebouw werd gesloopt en heeft nu zo’n zeventig jaar later, het kokertje ter beschikking gesteld van de Terborg-sjoel in Mevo Choron.

Ook een oude kast van wel 7 meter hoog, die van een sloop uit de streek rond de plaats Alba Iulia (Karslburg) in Transsylvanië (Roemenië) kon gered worden en door een Joodse bewoner aan een predikant van een protestantse kerk in het kleine dorpje in Transsylvanie overhandigd werd voor bewaring werd opgenomen. Het was in delen opslagen op de zolder van het kerkgebouw. Op instigatie van een kerkgemeente in de Zeeuwse plaats Arnemuiden is de kast door Mottel Aronson naar Amsterdam gehaald, waar het geheel onder toezicht van universitaire kunsthistorici in de Russische sjoel aan Nieuwe Kerkstraat is gerestaureerd. Afgelopen jaar zijn de losse delen van de Aron Hakodesj in houten kratten verpakt en naar Israel verscheept. Daar vormt het nu als geheel het pronkstuk van het interieur van de Terborg-Sjoel.

*

Vindt meer gegevens

+++

Verdere lectuur

  1. Second Temple-Era Synagogue Unearthed in Northern Israel
  2. Old synagogues buzzing with life
  3. Temple Baruch Goldstein Supports Rob Maness
  4. To Zhovkva in Good Company
  5. Return to Transnistria
  6. Making a Statement in Berlin – New Synagogue
  7. Winter Trip Part 2: Prague and Munich
  8. America Day
  9. Acco Tunisian Synagogue
  10. Hurva Synagogue
  11. Ansbach Synagogue
  12. Hechal Shlomo
  13. Beit Alfa Synagogue
  14. A mosaic of colorful glass windows
  15. Peki’in Synagogue
  16. Toledo
  17. Bordeaux, France
  18. Nefuzot Yehuda – Bayonne, France 
  19. Die Heiligkeit hinter dem Vorhang – Gastbeitrag
  20. Wo es begann-Karl Kraus in Jičín

+++

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s